Tìm hiểu về rối loạn stress sau sang chấn (PTSD): Nguyên nhân và tiếp cận tâm lý trị liệu (phần 1)

Rất nhiều người trong chúng ta đều có trải nghiệm qua một biến cố đau buồn nào đó trong suốt cuộc đời.  Đôi khi, một số trong chúng ta vượt qua những trải nghiệm đó mà không phải gánh chịu tác động lâu dài nào. Nhưng với một số khác, những trải nghiệm ấy vẫn còn dai dẳng, gây ra những hồi tưởng lại hồi ức tiêu cực, những cơn ác mộng hay những suy nghĩ, cảm xúc tiêu cực làm xáo trộn cuộc sống hằng ngày. Liệu những trải nghiệm này có phải do sự yếu đuối về tâm lý của một cá nhân, họ không đủ khả năng để vượt qua biến cố như chúng ta thường hình dung?

Hãy hỏi rằng: “Liệu những trải nghiệm này có phải là triệu chứng của rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), một rối loạn khá phổ biến mà cứ 100 người Mỹ thì có 8 người mắc rối loạn này ít nhất 1 lần trong đời?”

Đây là câu hỏi được đặt ra trên góc nhìn tâm lý lâm sàng. Và những vấn đề tâm lý trên, sẽ được nhìn nhận như là một phần của “bức tranh tổng thể” tâm lý con người hơn là kết luận một chiều từ cái nhìn về một “vùng màu đơn sắc rực rỡ” nào đó.

Vậy chúng ta hãy cùng tìm hiểu, vì điều gì câu hỏi được đặt ra từ những vấn đề tâm lý trên lại có liên quan đến rối loạn stress sau sang chấn (PTSD). Vậy chứng rối loạn này là gì? nguyên nhân?  Xử trí và hướng điều trị?

Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) xuất hiện như thế nào?

Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) được công nhận chính thức vào năm 1980 trong Sổ tay chẩn đoán các rối loạn tâm thần phiên bản III (DSM-III) của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, nhưng rối loạn này đã được biết đến từ trước vào thế chiến thứ nhất với cái tên Shell Shock (nghĩa đen là: cú sốc do đạn trái phá). Người ta nhận thấy những binh sĩ mặc dù đã giải ngũ và có cuộc sống như mọi người nhưng sau một thời gian có những biểu hiện tâm lý bất thường. Tới thế chiến thứ hai, nó được biết đến nhiều hơn nhưng PTSD chỉ thực sự được chú ý và nghiên cứu vào năm 1980 khi các bác sĩ tâm thần Mỹ nghiên cứu về một hội chứng gọi là “Hôi chứng sau chiến tranh Việt Nam” xuất hiện ở khoảng 700.000 cựu binh Mỹ đã từng tham chiến tại Việt Nam (1965-1973).

PTSD không những xuất hiện từ những cuộc chiến tranh mà nó còn xuất hiện ở nhiều khía cạnh trong cuộc sống của mỗi người sau các tai họa như bị bạo hành, cưỡng hiếp, cái chết của người thân, biến cố trong gia đình, tai nạn xe hay máy bay, lũ lụt, động đất, những sự kiện thiên tai khác hay khủng bố như sự kiện khủng khiếp ngày 11/9 vừa qua tại Mỹ là một ví dụ điển hình khi có rất nhiều trường hợp được ghi nhận mắc PTSD sau đó.

Rối loạn Căng thẳng sau sang chấn (PTSD) là gì?

Được công nhận nhiều từ sự phổ biến của rối loạn, chúng ta sẽ bắt đầu tìm hiểu từ một tình trạng cũng rất phổ biến của mình trong đời sống đó là căng thẳng (stress).

“Sắp đến hạn rồi nộp bài rồi, tôi căng thẳng quá.” “Tôi vừa dọn đến nhà mới, mọi thứ chưa đâu vào đâu, tôi thấy căng thẳng quá” – tình trạng căng thẳng phổ biến trong đời sống xã hội hiện đại.

Tình trạng căng thẳng được hiểu như là một phản ứng thích nghi trước một tác động từ phía môi trường xung quanh. Bao gồm: Tình huống gây căng thẳng từ môi trường và phản ứng với căng thẳng từ phía cá nhân.

Khi gặp tình huống căng thẳng từ phía môi trường, dù là thật hay tưởng tượng, cơ chế tự bảo vệ của cơ thể chúng ta sẽ tăng tốc trong quá trình tự động cấp tốc này, được gọi là phản ứng căng thẳng. Phản ứng căng thẳng này bao gồm: đánh lại (fight), chạy trốn (fly) và đóng băng (frozen). Mục đích của chúng là giúp cho cá nhân tạo ra một trạng thái cân bằng mới sau khi chịu tác động từ phía môi trường.

Trước Con voi giận dữ là tác nhân gây stress, người Fight sẽ tự động chiến đấu, người Flight sẽ tự động bỏ chạy, người Freeze sẽ tự động đông cứng cơ thể. (cơ chế sẽ được nói ở phần 2)

Phản ứng căng thẳng của một người khi gặp phải một tình huống đau khổ, xáo trộn sâu sắc như là chiến tranh ác liệt, thiên tai, cháy nhà, bị tra tấn, khủng bố, cưỡng dâm,… và người đó cảm giác tuyệt vọng,  giảm khả năng cảm nhận về bản thân bao gồm cảm xúc và suy nghĩ về thực tại (tình trạng sang chấn) được gọi là căng thẳng sang chấn. Một cá nhân nếu phản ứng căng thẳng này đến chậm và dai dẳng hơn sau sự kiện kích hoạt sang chấn xảy ra mà qua thời gian không có sự thuyên giảm nào sẽ được theo dõi tình trạng căng thẳng sau sang chấn. Tình trạng này vẫn sẽ được các chuyên gia về sức khỏe tâm thần theo dõi và đánh giá. Nếu qua quá trình theo dõi này, những triệu chứng trên phù hợp với tiêu chuẩn chẩn đoán thì có thể kết luận là PTSD.

Tác giả: Nhiêu Quang Thiện Nhân 

Tài liệu tham khảo

M.Ferreri. 1997. Stress từ bệnh học tâm thần đến cách tiếp cận trong điều trị. Bác sĩ Nguyễn Đình Hoà dịch, NXB Mũi Cà Mau.

American Psychiatric Association. 2013. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Fifth ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.

Perdrizet GA. 1997. Hans Selye and Beyond:Responses to Stress. Cell Stress Chaperones.

https://integratedlistening.com/what-is-trauma/

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *