Thông tin bảo trợ bởi Hội Dược học TPHCM Hội Thầy thuốc trẻ TPHCM

Mã đề: Vị thuốc Nam có công dụng lợi tiểu

Mã đề - vị thuốc nam có công dụng lợi tiểu

Mã đề hay còn gọi là Xa tiền thảo, hạt gọi là Xa tiền tử. Đây là một cây thuốc Nam rất phổ biến, mọc hoang nhiều ở dọc khắp nước ta. Lá cây và hạt Mã đề được sử dụng trong dân gian với tác dụng lợi tiểu, trị các bệnh như sỏi thận, bí tiểu, tiểu rát. Liệu rằng loài cây này còn có công dụng gì khác, cách sử dụng và liều dùng như thế nào, hãy cùng tìm hiểu trong bài viết sau.

1. Mô tả

Mã đề còn có tên khác là Mã đề thảo, Xa tiền, Nhả én, có tên khoa học là Plantago asiatica L., thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae)..

Theo truyền thuyết của Lục cơ (cổ) thì loài cây này hay mọc ở vết chân ngựa kéo xe nên thành tên gọi (Mã là ngựa, đề là móng chân).

Cây mã đề cho các vị thuốc có tên sau đây:

  • Xa tiền tử (Semem Plantaginis): Là hạt phơi hay sấy khô.
  • Mã đề thảo (Herba Plantaginis): Là toàn cây trừ bỏ rễ, phơi hay sấy khô.
  • Lá Mã đề (Folium Plantaginis): Là lá tươi hay phơi hay sấy khô.

1.1. Cây Mã đề

Mã đề là loại cỏ sống lâu năm, thân ngắn. Lá mọc thành cụm ở gốc, cuống dài, phiến lá hình thìa hay hình trứng, có gân dọc theo sống lá và đồng quy ở ngọn và gốc lá.

Hoa mọc thành bông, có cán dài, xuất phát từ kẽ lá. Hoa đều, lưỡng tính, đài 4, xếp chéo, hơi dính nhau ở dốc, tràng màu nâu tồn tại. Gồm 4 chỉ nhị mảnh, dài, 2 lá noãn chúa nhiều tiểu noãn.

Quả hộp, trong chứa nhiều hạt màu nâu đen bóng.

1.2. Dược liệu từ Mã đề

1.2.1. Lá Mã đề

Lá nhăn nheo, nhàu nát, giống như cái thìa, đỉnh tù, đáy thuôn hẹp, dài 7 cm đến 10 cm, rộng 5 cm đến 7 cm. Mặt  trên lá màu lục sẫm, mặt dưới màu lục nhạt. Phiến lá dày,  nhẵn. Mép nguyên có 3 đến 5 gân hình cung, lồi nhiều về phía mặt dưới lá. Cuống dài 5 cm đến 10 cm, rộng ra về phía gốc.

1.2.2. Hạt Mã đề – Xa tiền tử

Hạt rất nhỏ. Hình bầu dục, hơi dẹt, dài rộng khoảng 1 mm. Mặt ngoài màu nâu hay tím đen. Nhìn gân thấy trên mặt hạt có chấm nhỏ màu trắng khá rõ. Nhìn qua kính lúp thấy những vân lăn tăn trên bề mặt hạt. Rốn hạt lõm.

Hạt Mã đề – Xa tiền tử
Hạt Mã đề – Xa tiền tử

2. Thu hái và bào chế

2.1. Thu hái

Vào tháng 7 – 8, quả chín thì hái toàn cây đưa về loại bỏ tạp chất. Phơi hoặc sấy khô.

Nếu chỉ lấy lá thì thu hái được quanh năm. Hái lúc cây sắp ra hoa hay đang ra hoa.

2.2. Bào chế

  • Lá sau khi hái đem về loại bỏ tạp chất, rửa sạch, phơi hay sấy khô ở 40°C đến 50°C.

  • Lấy hạt Mã đề sạch, sao cho đến khi nổ giòn, phun dung dịch muối ăn và sao khô. Dùng 2 kg muối ăn cho 100 kg dược liệu, thêm nước vừa đủ để thấm ẩm dược liệu. Dược liệu sau khi chế có mặt ngoài màu nâu tối hoặc nâu vàng, mùi hơi thơm, vị mặn.
Mã đề phơi khô
Mã đề phơi khô

3. Thành phần hoá học

Toàn thân chứa một glucozit gọi là aucubin hay rinantin, còn gọi là aucubozit. Trong lá có chất nhầy, chất đắng, carotin, vitamin C, vitamin K yếu tố T. Trong hạt chứa nhiều chất nhầy, axit plantenolic, adenin và cholin.

4. Tác dụng dược lý

  • Dùng đường uống chiết xuất hạt Mã đề có thể điều chỉnh huyết áp hiệu quả trong vòng 1 giờ. Dùng hằng ngày có thể kiểm soát mức độ nghiêm trọng của tăng huyết áp. Điều này cho thấy hạt Mã đề là một loại thảo dược có khả năng hạ huyết áp.
  • Là một tác nhân đa chức năng, Xa tiền thảo có tác dụng tái tạo trong các mô hình chuột mắc hội chứng thận hư. Các đặc tính chống viêm và chống chết tế bào theo chương trình, cùng với việc giảm mỡ máu và cổ trướng, đại diện cho các tác dụng điều trị quan trọng. Những kết quả này chỉ ra rằng Xa tiền thảo có khả năng là một tác nhân đầy hứa hẹn trong điều trị hội chứng thận hư.
  • Điều trị chiết xuất Xa tiền tử cải thiện hiệu quả chuyển hóa lipid và glucose ở chuột béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo.
  • Chiết xuất cồn của Xa tiền thảo dự kiến ​​sẽ được phát triển như các thành phần làm trắng da và chăm sóc sức khỏe với đặc tính chống oxy hóa và chống viêm.

5. Công dụng, liều dùng

5.1. Công dụng

Cả Xa tiền thảo và Xa tiền tử đều có chung tác dụng. Đó là làm mát, lợi tiểu, thông đường tiểu.

Chủ trị: Tiểu rát, tiểu gắt, tiểu khó, viêm bàng quang, sỏi tiết niệu, tiểu tiện ra máu, chảy máu cam.

>> Tìm hiểu thêm về một vị thuốc khác cũng có công dụng lợi tiểu: Mộc thông: Vị thuốc có công dụng lợi tiểu.

5.2. Liều dùng

Ngày dùng từ 16 g đến 20  g, dạng thuốc sắc, cao thuốc. 

Đây vị vị thuốc Nam phổ biến
Đây vị vị thuốc Nam phổ biến

6. Đơn thuốc kinh nghiệm

6.1. Viêm đường tiết niệu

Xa tiền tử 20 g hoặc Xa tiền thảo 40 g sắc uống. Hoặc phối hợp với Bạch linh, Trạch tả, Bạch truật đều 10 g sắc uống.

6.2. Đau mắt sưng đỏ

Xa tiền tử, Mật mông hoa, Thảo quyết minh, Bạch tật lê, Long đởm thảo, Hoàng cầm, Khương hoạt, Cúc hoa. Tất cả đều lượng bằng nhau, tán bột mịn mỗi lần uống 10 g, ngày 3 lần với nước cơm.

6.3. Tiêu chảy

Dùng Xa tiền tử 16 g, Sơn tra 10 g, sắc uống.

Tóm lại, Xa tiền thảo hay Xa tiền tử có tác dụng lợi tiểu, trị tiểu gắt, tiểu khó. Những thông tin trên đây chỉ mang tính chất tham khảo. Tốt nhất, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các vị thuốc!

Bác sĩ Nguyễn Trần Anh Thư

Chuyên mục:
| Ngày đăng: - Cập nhật lần cuối: 31/05/2020

Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người trên:

Trang tin Y tế CHÍNH THỐNG
100% Biên soạn bởi BÁC SĨ, DƯỢC SĨ

Với số lượng bài viết lên đến hơn 10.000 bài, trang Tin y tế YouMed là một trong những lựa chọn hàng đầu cho những ai đang có nhu cầu tìm hiểu các kiến thức về sức khỏe. Nội dung đa dạng bao gồm: Cẩm nang y tế A-Z (Bệnh học, thuốc, dược liệu), các chuyên đề mang thai, sinh con, chăm sóc da, các tin mới nhất trong ngành y tế cùng hàng ngàn bí quyết sống khỏe mỗi ngày.
Tất cả bài viết của YouMed đều do các bác sĩ, dược sĩ viết và dẫn nguồn chính thống, đặc biệt, được bảo trợ bởi 2 hội là Hội Thầy thuốc trẻ TPHCM và Hội Dược học TPHCM nhằm đảm bảo độ tin cậy, giúp bạn không còn cảm giác bị nhiễu loạn và bối rối trước những thông tin sức khỏe tràn lan trên mạng.
YouMed hiểu rằng, những thông tin y khoa ngoài việc chính xác còn phải thân thiện và gần gũi với tất cả mọi người. Thế nên, chúng tôi luôn mong muốn mang đến các bài viết dễ đọc và dễ hiểu nhất. Xin lưu ý, các bài viết không nhằm thay thế cho chẩn đoán hoặc phương pháp điều trị của từng cá nhân.
YouMed cam kết sẽ luôn cho ra đời nhiều nội dung và bài viết hơn nữa, luôn lắng nghe những nhu cầu của độc giả và ngày càng hoàn thiện website, để xứng đáng trở thành một trong những trang Tin Y tế hàng đầu Việt Nam.

Bảo trợ thông tin

Hoi Duoc Hoc TPHCM

Hội Dược Học TP HCM

Hoi Thay Thuoc Tre TPHCM

Hội Thầy Thuốc Trẻ TP HCM

Đặt lịch khám dễ dàng cùng YouMed: