YouMed

Thiên tiên tử: vị thuốc cực độc

Bác sĩ NGUYỄN TRẦN ANH THƯ
Tác giả: Bác sĩ Nguyễn Trần Anh Thư
Chuyên khoa: Y học cổ truyền

Thiên tiên tử là một vị thuốc độc bảng A. Theo y học dân gian, Thiên tiên tử có tác dụng chữa đau răng hoặc dùng trong trường hợp co giật, hoảng sợ quá độ. Bài viết này làm rõ hơn về loài cây này cũng như công dụng và những điều thận trọng về nó

Thiên tiên tử là gì?

Thiên tiên tử còn có tên gọi là Sơn yên tử, Đại sơn yên tử, Jusquiame, Mont aux poules. Tên khoa học của loài cây này là Hyoscyamus niger L. Thuộc họ Cà (Solanaceae).

Tên tiếng Anh của Thiên tiên tử là Henbane.  Tên của nó có nguồn gốc từ Anglo-Saxon Henn (gà) và Bana (kẻ giết người) vì khi gà ăn hạt của loài cây này, chúng sẽ bị tê liệt và chết.

Mô tả

Thiên tiên tử thường là cây thảo hai năm (thỉnh thoảng hàng năm). Chiều cao: 15–100 cm. Thân phân nhánh thưa, lá dày, dính, nhiều lông. Hoa nhỏ mọc thành 2 hàng xen kẽ. Tràng hoa màu vàng nâu, thường có vân tím. Đài hoa hợp nhất, hình chuông, 5 thùy, to và phình ra ở gốc. Trong giai đoạn đậu quả, các thùy cứng lại thành gai.

Lá: Năm thứ nhất một hoa thị gốc, năm thứ hai thường chỉ mọc xen kẽ. Lá hoa hồng có cuống, thân lá có nhiều mấu. Phiến lá hình trứng, có răng.

Quả: quả nang hình tròn dài 1,5 cm. Được bảo vệ bởi đài hoa hình bầu dục (hình cái bình).
Cây Thiên tiên tử mọc hong dại và số lượng ít, đang có nguy cơ bị đe dọa

Quả
Quả thiên tiên tử hình tròn, được bảo vệ bởi đài hoa hình bầu dục

Thiên tiên tử có chất gì

Thiên tiên tử rất độc. Tất cả các bộ phận của cây đều có độc và nếu ăn phải, dù chỉ một lượng nhỏ cũng có thể gây ra bất cứ điều gì từ chóng mặt đến mê sảng cùng với các tác dụng khác. Theo nhà thảo dược Elizabeth, John Gerard, tình trạng ngộ độc có vẻ giống như ngộ độc rượu ở chỗ cả hai đều gây ra choáng váng sau đó là ngủ mê man.

Toàn cây có chứa các alkaloid tropane như hyoscyamine, atropine và scopolamine, và hạt chứa một nhóm các alkaloid ít độc hơn. Thiên tiên tử là loài cây yêu thích của những người chế tạo chất độc vào thời Trung cổ.

Mặc dù Thiên tiên tử có độc, nhưng dược tính của nó đã được biết đến trong nhiều thế kỷ. Nó đặc biệt có giá trị trong phẫu thuật vì tác dụng gây mê không thể phủ nhận. Các alkaloid gây ngủ hyoscyamine, scopolamine và atropine có nguồn gốc từ loại cỏ có mùi hôi này.

Tác dụng của Thiên tiên tử

Một nghiên cứu về các tác dụng hạ huyết áp, giảm đau ngực và giãn mạch của chiết xuất thô, các hợp chất có trong Thiên tiên tử là alkaloid, coumarin, flavonoid, sterol, tannin và terpen, gây ra tình trạng giảm huyết áp động mạch (HA) của chuột thí nghiệm được gây mê. Nghiên cứu này chỉ ra rằng Thiên tiên tử làm giảm huyết áp thông qua cơ chế đối kháng Ca(2+).

Một nghiên cứu khác về tác dụng chống lại bệnh Paskinson trên chuột thực nghiệm. Kết quả cho thấy có thể chiết xuất cồn của hạt bảo vệ chống lại bệnh Parkinson nhờ khả năng ức chế monoamine oxidase và khả năng thu dọn gốc hydroxyl của nó.

GS. Đỗ Tất Lợi cho rằng Thiên tiên tử có tác dụng tương tự cà độc dược. Đó là dãn đổng tử, giảm bài tiết (nước bọt…), làm liệt đối với đầu thần kinh tim của các sợi thần kinh điều chỉnh của thần kinh phế vị dẫn đến làm tim đập nhanh. Nó còn gây liệt các trung tâm thần kinh, giảm tính kích thích của vỏ não dẫn đến các tác dụng làm dịu và gây ngủ

Thiên tiên tử bảo vệ chống lại bệnh Parkinson

Cách dùng Thiên tiên tử

Trong Đông Y

Trong các tài liệu Đông y cổ, Thiên tiên tử có tính lạnh, vị đắng. Nó có tác dụng giảm đau, trấn kinh dùng trong những trường hợp đau răng, điên cuồng.

Liều dùng: ngày dùng 1,5-3g. Những trường hợp cơ thể suy nhược, ăn uống kém cấm được dùng. Đau răng thì nhét bột thiên tiên tử vào nơi răng sâu hoặc hun khói sau khi đốt.

Cây được xếp vào nhóm hạ phẩm vì có độc.

Theo Y học hiện đại

Trong Tây y, cả hạt và lá đều được xếp vào thuốc độc bảng A. Thường dùng dưới dạng bột (phải chứa 0,2% alkaloid) với liều 0,1-0,2g cho người lớn, trẻ em dùng mỗi tuổi dùng 5 miligam.

Cồn thiên tiên tử (thuốc độc bảng C) mỗi gam tương đương với 57 giọt. Ngày dùng 1 đến 3 g dưới dạng giọt. Liều tối đa một lần 1 g, trong 24 giờ là 4 g. Cùng những chỉ định như cà độc dược.

Tóm lại, Thiên tiên tử là một loài cây cực độc, được dùng trong dân gian như thuốc chữa đau răng và co giật hoảng sợ quá độ. Liều dùng của Thiên tiên tử là cực kì thấp. Cần hết sức thận trọng khi sử dụng vị thuốc này

Nguồn tham khảo / Source

Trang tin y tế YouMed chỉ sử dụng các nguồn tham khảo có độ uy tín cao, các tổ chức y dược, học thuật chính thống, tài liệu từ các cơ quan chính phủ để hỗ trợ các thông tin trong bài viết của chúng tôi. Tìm hiểu về Quy trình biên tập để hiểu rõ hơn cách chúng tôi đảm bảo nội dung luôn chính xác, minh bạch và tin cậy.

  • J Neurol Neurosurg Psychiatry: first published as 10.1136/jnnp.59.2.114 on 1 August 1995
  • Sengupta T, Vinayagam J, Nagashayana N, Gowda B, Jaisankar P, Mohanakumar KP. Antiparkinsonian effects of aqueous methanolic extract of Hyoscyamus niger seeds result from its monoamine oxidase inhibitory and hydroxyl radical scavenging potency. Neurochem Res. 2011 Jan
  • Khan AU, Gilani AH. Cardiovascular inhibitory effects of Hyoscyamus niger. Methods Find Exp Clin Pharmacol. 2008 May
  • GS. Đỗ Tất Lợi, Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam
  • Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người

    YouMed - Tin Y Tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ HONcode - 100% biên soạn bởi Bác sĩ, Dược sĩ

    Health on the Net (HON) là một tổ chức y khoa quốc tế được thành lập vào năm 1995 tại Geneva, Thụy Sĩ. Từ đó đến nay, HON đã thực hiện chứng nhận cho các trang web y tế uy tín hàng đầu thế giới như WebMD, Mayo Clinic… Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (US National Library of Medicine - NLM) gợi ý chứng nhận “HONcode” là một trong những cơ sở để xác định sự tin cậy của một trang tin chuyên về y tế.

    YouMed đã phải tuân thủ nghiêm ngặt 8 tiêu chí để có thể được HON chứng nhận. 2 tiêu chí nổi bật nhất là tất cả bài viết đều được dẫn nguồn chính thống và được viết bởi 100% Bác sĩ, Dược sĩ. Chính điều này tạo nên điểm khác biệt giữa YouMed và các trang web khác.