Thông tin bảo trợ bởi

Dây thần kinh sọ: Cấu trúc và chức năng

Dây thần kinh sọ - Cấu trúc và chức năng

Hệ thần kinh con người gồm hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ngoại biên. Hệ thần kinh trung ương gồm não bộ và tủy gai. Trong khi đó, hệ thần kinh ngoại biên gồm 31 đôi thần kinh gai sống, cách hạch thần kinh ngoại biên và 12 đôi thần kinh sọ não. Trong bài viết này, chúng ta cùng tìm hiểu về 12 đôi dây thần kinh sọ não.

Các dây thần kinh sọ đa số đều thuộc hệ thần kinh ngoại biên. 12 dây thần kinh sọ não là các dây thần kinh xuất phát từ não. Sợi trục của các đôi thần kinh này kéo dài khỏi não bộ, chi phối nhiều bộ phận khác nhau trong cơ thể.

1. Phân loại dây thần kinh sọ

Tên 12 đôi dây thần kinh sọ não gồm:

  • Dây thần kinh khứu giác (I).
  • Dây thần kinh thị giác (II).
  • Thần kinh vận nhãn (III).
  • Dây thần kinh ròng rọc (IV).
  • Dây thần kinh sinh ba (V).
  • Thần kinh vận nhãn ngoài (VI).
  • Dây thần kinh mặt (VII).
  • Dây thần kinh tiền đình – ốc tai (VIII).
  • Thần kinh thiệt hầu (IX).
  • Dây thần kinh lang thang (X).
  • Dây thần kinh phụ (XI).
  • Thần kinh hạ thiệt (XII).
12 dây thần kinh sọ
12 dây thần kinh sọ

12 dây thần kinh sọ não phân ra làm 3 loại:

  • Các dây thần kinh số V, VII, IX, X là các dây thần kinh hỗn hợp.
  • Dây I, II, VIII là các dây thần kinh cảm giác.
  • Các dây III, IV, VI, XI, XII là các dây thần kinh vận động.

Các dây thần kinh sọ đa số đều thuộc hệ thần kinh ngoại biên, ngoại trừ dây sọ II. Dây thần kinh thị giác thật ra không phải là một dây thần kinh thật sự mà là một đường thần kinh của gian não dẫn đến võng mạc. Cả dây thần kinh thị giác và võng mạc đều là một phần của hệ thần kinh trung ương. Sợi trục của 12 dây thần kinh còn lại kéo dài ra khỏi não bộ và do đó được coi là thuộc hệ thần kinh ngoại biên.

2. Cấu tạo của dây thần kinh sọ

Cấu tạo chung của một dây thần kinh sọ

  • Một nhân trung ương ở trong não bộ. Nơi này là nguyên ủy (nơi bắt đầu) thật của nhánh vận động. Và nó cũng là tận cùng của nhánh cảm giác trong các dây thần kinh sọ.
  • Nguyên ủy hư. Một chỗ đi ra khỏi bề mặt của não bộ, vị trí này gọi là nguyên ủy hư của dây thần kinh sọ. Đây là các lỗ trên nền xương sọ, nơi các dây thần kinh sọ từ não đi xuống phía dưới.
  • Hạch ngoại biên. Dây thần kinh tiền đình – ốc tai (VIII) và các nhánh cảm giác của dây thần kinh hỗn hợp có hạch ngoại biên là nơi tập trung nhân của các tế bào cảm giác ở bên ngoài não bộ. Vị trí này là nguyên ủy thật của phần cảm giác.
  • Dây thần kinh khứu giác (I) và dây thần kinh thị giác (II) thật ra là phần phát triển dài ra của não bộ nên không có hạch thần kinh ngoại biên như các dây thần kinh cảm giác và hỗn hợp khác.

>> Bạn có thể tìm hiểu thêm: Tế bào thần kinh: Cấu tạo, hoạt động và chức năng.

Cận cảnh vị trí 12 dây thần kinh sọ
Cận cảnh vị trí 12 dây thần kinh sọ
 

Cấu tạo 12 dây thần kinh sọ não

  • Dây thần kinh khứu giác (I)

Dây thần kinh khứu giác gồm những sợi trục của tế bào khứu giác nằm ở niêm mạc mũi. Các sợi này tập hợp lại đi qua lỗ sàng của xương bướm vào hành khướu của não. Tới đây, nó tiếp nối với các tế bào thần kinh của hành khửu.

  • Dây thần kinh thị giác (II)

Dây thần kinh thị giác là tập hợp sợi trục của các tế bào nằm ở tầng tế bào hạch của võng mạc. Các sợi hội tụ ở gần cực sau của nhãn cầu. Từ đây, dây thần kinh đi ra sau nhãn cầu, qua ống thị giác để vào hố sọ giữa. Điểm tận cùng là trung tâm thị giác ở vỏ não.

  • Dây thần kinh vận nhãn (III)

Dây thần kinh vận nhãn xuất phát từ trung não, chạy ra phía trước, nằm ở thành ngoài của xoang tĩnh mạch hang. Nó tiếp tục đi đến khe ổ mắt trên và chạy vào ổ mắt. Ở ổ mắt chia thành hai nhánh: nhánh trên và nhánh dưới.

  • Dây thần kinh ròng rọc (IV)

Có nguyên ủy thật nằm ở trung não, nguyên ủy hư ở mặt sau trung não. Dây thần kinh vòng qua cuống đại não để đi ra trước, vào thành ngoài xoang tĩnh mạch hang. Từ đó qua khe ổ mắt trên vào ổ mắt.

Các dây thần kinh III, IV và VI
Các dây thần kinh III, IV và VI
  • Dây thần kinh sinh ba (V)

Phần cảm giác dây thần kinh sinh ba có nguyên ủy thật nằm ở mặt trước phần đá xương thái dương. Nó đi qua mặt trước bên của cầu não vào trong thân não. Các đuôi gai tạo nên ba nhánh là nhánh thần kinh mắt, nhánh thần kinh hàm trên và hàm dưới. Nguyên ủy thật phần vận động nằm ở cầu não. Các sợi trục khi ra khỏi cầu não tạo nên rễ vận động của dây thần kinh sinh ba.

  • Dây thần kinh vận nhãn ngoài (VI)

Có nguyên ủy thật ở cầu não, nguyên ủy hư ở rãnh hành cầu. Từ rãnh hành cầu, dây thần kinh chạy ra trước qua xoang tĩnh mạch hang, vào ổ mắt.

  • Dây thần kinh mặt (VII)

Có nguyên ủy thật ở cầu não, các sợi thần kinh mặt chạy vòng lấy dây thần kinh số VI. Sau đó chạy ra rãnh hành cầu, chạy qua ốc tai trong rồi chia ra nhiều nhánh thần kinh nhỏ: dây thần kinh đá lớn, dây thần kinh thừng nhĩ…

  • Dây thần kinh tiền đình – ốc tai (VIII)

Được cấu tạo bởi hai phần riêng biệt là phần tiền đình và phần ốc tai. Cả hai phần đều có hạch thần kinh nằm ở tai trong là hạch tiền đình và hạch xoắn ốc tai. Sợi hướng tâm của hai hạch này chạy bên nhau trong ống tai trong. Nó vào xoang sọ hướng về rãnh hành cầu, để vào cầu não là nơi chứa các nhân của nó. Từ các nhân này, sợi thần kinh truyền thính giác đi đến vùng trung khu thính giác ở vỏ não.

  • Dây thần kinh thiệt hầu (IX)

Dây thần kinh qua lỗ cảnh để ra khỏi sọ, phình to ra tạo thành hạch trên và hạch dưới. Nó vòng ra phía trước và tận cùng ở rễ lưỡi. Trên đường đi, dây thần kinh chia thành nhiều nhánh nhỏ để đến lưỡi, niêm mạc hầu, hòm nhĩ, tuyến nước bọt, xoang cảnh, tiểu thể cảnh.

  • Dây thần kinh lang thang (X)

Là dây thần kinh lớn nhất trong 12 dây thần kinh sọ. Nó ra khỏi sọ qua lỗ tĩnh mạch cảnh, sau đó chạy trong bao cảnh cùng động mạch cảnh trong, động mạch cảnh chung và tĩnh mạch cảnh trong đến nền cổ. Từ nền cổ đi đến trung thất vào trung thất sau. Ở đây, hai dây thần kinh lang thang phải và trái tập hợp thành đám rối thực quản. Từ đám rối này chia ra hai thân thần kinh để xuống bụng.

  • Dây thần kinh phụ (XI)

Có nguyên ủy thật gồm hai phần, một phần ở hành não, một phần ở tủy gai. Các sợi thần kinh xuất phát từ hai nguyên ủy này hợp với nhau thành dây thần kinh phụ.

  • Dây thần kinh hạ thiệt (XII)

Có nguyên ủy thật ở hành não, nguyên ủy hư ở rãnh bên trước hành não. Khi ra khỏi sọ, dây thần kinh hạ thiệt vòng ra trước để điều khiển vận động cho cơ lưỡi.

3. Chức năng của các đôi dây thần kinh sọ

Các dây thần kinh sọ não có chức năng như sau:

  • Dây thần kinh khứu giác (I): nhận nhiệm vụ về các mùi khi ngửi.
  • Thần kinh thị giác (II) có nhiệm vụ truyền hình ảnh, cảm giác đồ vật, ánh sáng về não.
  • Dây thần kinh vận nhãn (III) vận động một số cơ mặt đưa nhãn cầu vào trong và lên xuống tạo cử động mắt, mở mí mắt.
  • Dây thần kinh ròng rọc (IV) chi phối cử động mắt xuống dưới, ra ngoài.
  • Thần kinh sinh ba (V) dẫn truyền cảm giác sờ, đau ở vùng mặt, răng, quanh miệng đến não. Điều khiển cơ nhai, chi phối việc tạo nước bọt, nước mắt.
  • Dây thần kinh vận nhãn ngoài (VI) đưa nhãn cầu liếc ra ngoài.
  • Dây thần kinh mặt (VII) chi phối vận động khép mi mắt, biểu hiện trên khuôn mặt. Ngoài ra còn cảm giác mùi vị, nhận cảm giác cho tuyến nước mắt, nước bọt.
  • Thần kinh tiền đình – ốc tai (VIII): phần tiền đình giúp giữ thăng bằng, giữ vững tư thế. Phần ốc tai phụ trách khả năng nghe.
  • Thần kinh thiệt hầu (IX) có nhiệm vụ vận động cơ vùng hầu, vận động cảm giác 1/3 sau lưỡi.
  • Dây thần kinh lang thang (X) chi phối cảm giác, vận động phủ tạng ở ổ bụng và ngực (tim, phổi, cơ quan hệ tiêu hóa, tiết niệu, sinh dục).
  • Dây thần kinh phụ (XI) giúp vận động thanh quản, cơ than, cơ ức đòn chũm.
  • Thần kinh hạ thiệt (XII) chi phối vận động cơ lưỡi.
 
Chức năng
Chức năng

4. Các dấu hiệu thường gặp khi dây thần kinh sọ bị tổn thương

Khi các dây thần kinh sọ bị tổn thương do viêm, chèn ép do khối u, đứt do chấn thương sẽ gây nên nhiều tác động đến cơ thể. Dây thần kinh chịu trách nhiệm chi phối về vận động, cảm giác các cơ quan nào thì khi tổn thương sẽ gây ra bệnh ở cơ quan tương ứng. Các triệu chứng thường gặp là:

  • Dây thần kinh khứu giác (I) tổn thương gây rối loạn mùi vị và viêm niêm mạc mũi.
  • Dây thần thị giác (II) tổn thương thường gây rối loạn thị giác, viêm dây thần kinh thị giác, teo dây thần kinh thị giác, bệnh bán manh…
  • Tổn thương dây thần kinh vận nhãn (III) thường gây lác mắt ra ngoài.
  • Tổn thương dây thần kinh ròng rọc (IV) thường gây triệu chứng mắt sẽ không đưa được xuống thấp được.
  • Dây thần kinh sinh ba (V) bị tổn thương thường gây đau dây thần kinh sinh ba. Tức là đau theo vùng chi phối cảm giác của dây thần kinh này.
  • Dây thần kinh vận nhãn ngoài (VI) bị tổn thương gây lác mắt vào trong.
  • Tổn thương dây thần kinh mặt (VII) thường gây liệt mặt (liệt dây thần kinh 7 ngoại biên).
  • Tổn thương dây thần kinh tiền đình – ốc tai (VIII) thường gây viêm dây thần kinh tiền đình và rối loạn tiền đình.
  • Dây thần kinh lang thang (X) bị tổn thương gây triệu chứng dễ bị nghẹn, sặc thức ăn lỏng.
  • Dây thần kinh hạ thiệt (XII) tổn thương gây triệu chứng lưỡi bị đẩy sang một bên khi thè lưỡi.
Cơ mặt bị ảnh hưởng do các dây thần kinh bị tổn thương
Cơ mặt bị ảnh hưởng do các dây thần kinh bị tổn thương

Các đôi dây thần kinh sọ là đường liên kết nối dài từ não bộ tới các cơ quan khác trên cơ thể. Dây thần kinh sọ có vai trò quan trọng trong hoạt động của các cơ quan vùng đầu. Do đó, tổn thương đầu, tai biến mạch máu não rất hay gây triệu chứng của dây thần kinh sọ. Bạn nên nắm rõ cấu trúc, chức năng và triệu chứng của tổn thương thần kinh sọ để có thể đến khám và được điều trị kịp thời.

Bác sĩ Lương Sỹ Bắc

Chuyên mục:
| Ngày đăng: - Cập nhật lần cuối: 24/09/2020

Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người trên:

  1. Healthline ( 2019), ” The 12 Cranial Nerves”, truy cập ngày 24/07/2020, địa chỉ trang WEB: https://www.healthline.com/health/12-cranial-nerves
  2. Wikipedia ( 2020), ” Dây thần kinh sọ”, truy cập ngày 24/07/2020, địa chỉ trang WEB: https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2y_th%E1%BA%A7n_kinh_s%E1%BB%8D

 

Tin Y Tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ HON
100% Biên soạn bởi BÁC SĨ, DƯỢC SĨ

Với số lượng bài viết lên đến hơn 10.000, Tin Y Tế YouMed là lựa chọn hàng đầu cho những ai có nhu cầu tìm hiểu kiến thức về sức khỏe. Nội dung trang đa dạng, bao gồm: cẩm nang y tế A-Z (bệnh học, dược, dược liệu), các chuyên đề sức khỏe, tin mới nhất trong ngành y tế cùng hàng ngàn bí quyết sống khỏe mỗi ngày.
Đặc biệt, YouMed là trang tin y tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ quốc tế HON - có quan hệ chính thức với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) - một chứng chỉ danh giá dành riêng cho các trang tin sức khỏe uy tín, đáng tin cậy như WebMD, Healthline, Mayo Clinic… Rất tự hào khi YouMed một thương hiệu Việt mang tầm quốc tế được HON ghi nhận.
Xin lưu ý, các bài viết không nhằm thay thế cho chẩn đoán hoặc phương pháp điều trị của từng cá nhân.