YouMed

Ích mẫu: Thần dược cho phái nữ

Bác sĩ TẠ CÔNG THÚY MAI
Tác giả: Bác sĩ Tạ Công Thúy Mai
Chuyên khoa: Y học cổ truyền

Từ lâu Ích mẫu đã được dùng để chữa bệnh cho nữ giới, nhất là đối với phụ nữ sau sinh nở. Cũng vì vậy mà dân gian có câu “Nhân trần ích mẫu đi đâu, để cho gái đẻ đớn đau thế này”. Ngoài ra, Ích mẫu còn có tác dụng chữa huyết áp cao, bệnh lí về thận, bệnh ngoài da. Sau đây, bài viết sau của Bác sĩ Y học cổ truyền Tạ Công Thúy Mai sẽ làm rõ hơn về đặc điểm, công dụng, cách dùng của vị thuốc này.       

Đặc điểm của Ích mẫu

Ích mẫu (Herba Leonuri japonici) hay còn gọi là Ích mẫu thảo, sung úy, chói đèn. Sở dĩ có tên như vậy vì nó có ích cho người mẹ (ích là có ích, mẫu là mẹ). Cây ích mẫu có thể dùng hai bộ phận để làm thuốc.

  • Một là, toàn bộ phận trên mặt đất phơi hay sấy khô gọi là ích mẫu hay ích mẫu thảo.
  • Hai là Sung úy tử, là quả chín phơi hay sấy khô của cây ích mẫu, nhiều người vẫn gọi nhầm là hạt ích mẫu.

Ích mẫu là một loại cỏ sống 1 – 2 năm, cao 0,6 – 1m. Thân hình vuông, ít phân nhánh, toàn thân có phủ lông nhỏ ngắn. Lá có phiến xẻ thùy, có răng cưa. 

Ích mẫu thường mọc hoang ở nơi ẩm ướt như ven suối, ven sông, sườn núi, nơi có nhiều ánh sáng mặt trời. Hiện nay nhu cầu Ích mẫu rất lớn chỉ trông vào thu hái mọc hoang không đủ. Nhiều nơi đã nghiên cứu cách trồng hiệu quả để làm thuốc.

Thu hái ích mẫu thường vào mùa hạ khi một nửa số cây bắt đầu ra hoa, sau đó đem về phơi hay sấy khô thì được. Nếu muốn thu hoạch quả thì chờ đến khi hoa đã tàn hết.

Ích mẫu khô
Ích mẫu khô

Tác dụng dược lí Ích mẫu

1. Theo y học cổ truyền

Thuốc có công dụng điều hòa khí huyết để lưu thông tốt, lợi tiểu, trị phù thũng, thanh nhiệt giải độc. Chủ trị các chứng kinh nguyệt không điều hòa, đau bụng sau sinh, đau bụng kinh, đau do chấn thương, phù, tiểu tiện không thông lợi, phát ban gây ngứa ngáy, mụn nhọt.

Sách y văn cổ có viết “ Ích mẫu thảo tính hoạt mà lợi, chuyên trị các chứng đàn bà thai sản, vì vậy mà có tên ích mẫu, là vị thuốc mà đàn bà cần dùng. Thuốc còn có tác dụng tiêu phù trị ứ huyết do chấn thương, thông đại tiểu tiện”.

2. Theo y học hiện đại

Kết quả nghiên cứu dược lý hiện đại cho thấy, Ích mẫu có tác dụng kích thích lên tử cung, làm cho tử cung co thắt nhiều hơn và mạnh hơn.

Ích mẫu tuy không tác dụng trực tiếp lên huyết áp nhưng làm giảm tác dụng của ardrenalin trên mạch máu. Điều này có thể làm giảm huyết áp hiệu quả, nhất là trong cao huyết áp giai đoạn đầu.

Trong những thử nghiệm trên chuột cho thấy tác dụng tăng lưu lượng máu động mạch vành. Làm chậm nhịp tim, cải thiện vi tuần hoàn bị rối loạn. Ức chế kết tập tiểu cầu, làm tan huyết khối trong phổi súc vật thí nghiệm.

Ngoài ra còn có tác dụng lợi tiểu, một số trường hợp phù và viêm thận cũng có hiệu quả. Ức chế vi trùng ngoài da như một loại kháng sinh tự nhiên.

Công dụng cây Ích mẫu

1. Trị rối loạn kinh nguyệt, đau bụng kinh, vô sinh, sau sinh máu không ra dứt

Ích mẫu thảo 15 g, Đương quy, Xích thược đều 10 g, Mộc hương 5 g, tán bột luyện mật làm hoàn. Mỗi lần uống 10 g, ngày 3 lần, uống với nước sôi ấm. Trị kinh nguyêt không đều, vô sinh.

Ích mẫu thảo 15 g, Đương quy xích thược đều 19 g, Xuyên khung 5 g, sắc uống. Trị đau bụng kinh.

Ích mẫu thảo tươi 60 g, Kê huyết đằng 30 g sắc nước gia thêm đường. Trị rối loạn kinh nguyệt, đau kinh sau sinh hoặc nạo thai ra máu kéo dài.

Cao ích mẫu: Ích mẫu 800 g, Ngải cứu 200 g, Hương phụ 250 g, tá dược (siro cồn 15 độ) vừa đủ 1000 g.

Sắc Ích mẫu thảo mỗi ngày 15 – 20 g, hoặc nấu Cao ích mẫu, uống ngày 3 lần, mỗi lần 2 – 3 ml. Trị kinh nguyệt rối loạn, sau sinh xuất huyết tử cung, kinh nguyệt ra nhiều.

Đau bụng kinh
Đau bụng kinh

2. Trị phù do viêm cầu thận cấp mạn, cao huyết áp

Ích mẫu thảo 20 g, Bạch mao căn, Bạch linh, Xa tiền tử đều 15 g, Bạch truật, Tang bì đều 10 g. Sắc uống.

Ích mẫu thảo 100 – 120 g (lượng tươi tăng gấp đôi) trẻ em giảm liều, nước 700 ml sắc nhỏ lửa cân 300 ml, ngày uống 3 lần. Bài này có tác dụng lợi tiểu tiêu phù rõ, đối với viêm cầu thận cấp kết quả mang lại tốt.

Bạn có thể quan tâm: Chu kỳ kinh nguyệt của bạn có đang bất thường?

Liều dùng và chú ý

  • Ích mẫu có thể dùng khô hoặc tươi để làm thuốc. Cả hai loại đều có dược tính như nhau nhưng nên chú ý liều dùng, thường đối với thuốc thang là 9 – 30g còn dùng tươi có thể từ 12 – 40g.
  • Chú ý: Không được dùng cho phụ nữ có thai, phụ nữ kinh nguyệt ra nhiều, người bị máu khó đông vì tăng nguy cơ chảy máu.
  • Dùng quá liều có thể gây choáng váng, chóng mặt, mệt mỏi.

Cây Ích mẫu là vị thuốc quý, có nhiều công dụng và được sử dụng rộng rãi trong Y học cổ truyền. Hi vọng bài viết đã cung cấp những thông tin cơ bản giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về vị thuốc nam này. Hãy chia sẻ bài viết nếu thấy hữu ích. Chúng tôi mong muốn nhận được phản hồi cũng như sự quan tâm của bạn ở bài viết khác. 

Nguồn tham khảo / Source

Trang tin y tế YouMed chỉ sử dụng các nguồn tham khảo có độ uy tín cao, các tổ chức y dược, học thuật chính thống, tài liệu từ các cơ quan chính phủ để hỗ trợ các thông tin trong bài viết của chúng tôi. Tìm hiểu về Quy trình biên tập để hiểu rõ hơn cách chúng tôi đảm bảo nội dung luôn chính xác, minh bạch và tin cậy.

  1. Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.

  2. GS.BS Trần Văn Kỳ (2013). Dược học cổ truyền. Nhà xuất bản Đà Nẵng.

  3. Viện Dược liệu (2006). Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, Tập II. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.

Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người

YouMed - Tin Y Tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ HONcode - 100% biên soạn bởi Bác sĩ, Dược sĩ

Health on the Net (HON) là một tổ chức y khoa quốc tế được thành lập vào năm 1995 tại Geneva, Thụy Sĩ. Từ đó đến nay, HON đã thực hiện chứng nhận cho các trang web y tế uy tín hàng đầu thế giới như WebMD, Mayo Clinic… Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (US National Library of Medicine - NLM) gợi ý chứng nhận “HONcode” là một trong những cơ sở để xác định sự tin cậy của một trang tin chuyên về y tế.

YouMed đã phải tuân thủ nghiêm ngặt 8 tiêu chí để có thể được HON chứng nhận. 2 tiêu chí nổi bật nhất là tất cả bài viết đều được dẫn nguồn chính thống và được viết bởi 100% Bác sĩ, Dược sĩ. Chính điều này tạo nên điểm khác biệt giữa YouMed và các trang web khác.