Sâm Ngọc Linh: món quà dinh dưỡng từ thiên nhiên ban tặng

Người ta thường nhắc nhiều đến hồng sâm Hàn Quốc, sâm Triều Tiên, sâm Nhật Bản… Và hầu hết mọi người đều biết đây đều là món quà bổ dưỡng và rất xa xỉ đến từ thiên nhiên. Tại Việt Nam ta cũng có một loại sâm mới được phát hiện gần đây đó là Sâm Ngọc Linh. Loại sâm này chứa hàm lượng dinh dưỡng không thua kém gì so với các loại sâm khác trên thế giới. Vậy hãy cùng tìm hiểu về tác dụng và cách dùng của nó qua bài viết sau.

Sâm Ngọc Linh là gì?

Sâm Ngọc Linh còn có tên gọi khác là Sâm Việt Nam, Sâm Khu 5, thuốc giấu (Xê Đăng).

Tên khoa học: Panax vietnamensis Ha et Grushv.

Thuộc họ Nhân sâm Araliaceae (hay còn gọi là họ Ngũ gia bì).

Hình ảnh toàn cây Sâm Ngọc Linh
Hình ảnh toàn cây Sâm Ngọc Linh

Mô tả

Đây là cây thân thảo, sống lâu năm. Cao từ 40 cm đến 1 m. Thân rễ mập, khoảng 3,5 cm. Mọc bò ngang như củ gừng, có nhiều đốt, không phân nhánh. Đoạn cuối thân rễ có củ hình cầu, đường kính khoảng 5 cm. Trên thân rễ có nhiều vết sẹo do thân khí sinh lụi hàng năm để lại. Mặt ngoài màu nâu nhạt, bên trong ruột có màu trắng ngà. Đốt trên cùng có 1-4 thân khí sinh mảnh mọc thẳng. Thân này nhẵn và rỗng, cao 40-80 cm.

Lá mọc vòng, thường có 2-4 lá kép chân vịt. Mỗi lá kép thường có 5 lá chét hình trứng ngược hoặc hình mác. Dài từ 7-14 cm, rộng 3-5 cm. Gốc có hình nêm, mép lá có răng cưa nhỏ. Khoảng 19 cặp gân bên dọc theo gân chính của lá chét.

Cụm hoa mọc thành tán đơn ở ngọn thân, dài khoảng 25 cm. Có thể có thêm 1-4 tán phụ hoặc một hoa đơn độc. Cụm hoa chính có khoảng 50-120 hoa. Hoa có màu vàng lục. Đường kính khi nở của mỗi hoa trong cụm hoa chính khoảng 3-4 mm.  Đài hoa có 5 răng dài. Có 5 nhị, chỉ nhị hình sợi, bầu thượng, 1 ô.

Quả hạch, hình trứng. Khi chín có màu đỏ, thường có một chấm đen trên đỉnh quả. Hạt có hình thận, màu trắng.

Quả chín có màu đỏ, thường có một chấm đen trên đỉnh quả
Quả chín có màu đỏ, thường có một chấm đen trên đỉnh quả

Phân bố sinh thái

Năm 1985, Hà Thị Dụng và I. V. Grushvisky đã công bố Sâm Ngọc Linh là một loài hoàn toàn mới đối với khoa học. Loài sâm này chỉ được phát hiện ở vùng núi Ngọc Linh thuộc 2 tỉnh Quảng Nam và Kon Tum. Đây là dãy núi cao thứ 2 của Việt Nam, đỉnh cao nhất của dãy núi này là 2598 m. Trước đây, sâm mọc tự nhiên ở độ cao khoảng 1500-2000 m. Hiện nay, người dân ươm mầm bằng hạt giống, sau đó đem trồng dưới tán rừng cổ thụ ở độ cao 1200 m.

Loại cây này ưa ẩm và ưa bóng. Thường mọc rải rác hoặc mọc thành đám nhỏ dưới các tán cây lá rộng. Môi trường nơi phát hiện nhiều sâm mọc tự nhiên thường xuyên có mây mù và ẩm ướt. Nhiệt độ trung bình khoảng 15-18 oC, lượng mưa khoảng 3000 mm/năm. Đất vùng này chủ yếu được tạo thành do lá cây mục lâu ngày. Đất màu đen, tơi xốp, hàm lượng mùn cao và giàu độ ẩm.

Cây sinh trưởng mạnh trong mùa xuân-hè. Mùa ra hoa từ tháng 4-7, mùa quả từ tháng 9-10 và tương đối đều hằng năm. Sâm có khả năng tái sinh tự nhiên từ hạt khá tốt. Căn cứ vào các vết sẹo trên thân rễ, người ta tính được tuổi của các cây sâm.

Do quá trình khai thác quá ồ ạt, Sâm Ngọc Linh bị đe dọa tuyệt chủng. Chính quyền hiện đang đưa ra các chính sách đầu tư và nghiên cứu. Khuyến khích người dân nhân giống rồi đem trồng dưới các tán rừng để bảo tồn loài cây quý hiếm này.

Bộ phận dùng

Thân rễ và rễ củ.

Thành phần hóa học

Cho đến hiện tại, người ta đã tìm thấy trong Sâm Ngọc Linh có 52 hợp chất saponin. Đặc biệt là damaran saponin kiểu ocotillol saponin và dẫn xuất của acid oleanolic. Đây là thành phần mang lại giá trị cao cho loài sâm này. Hiện tại Sâm Ngọc Linh được chứng minh là loại sâm chứa hàm lượng saponin nhiều nhất trong các loại sâm.

Ngoài ra Sâm Ngọc Linh còn chứa rất nhiều polyacetylen, các acid béo, acid amin, đa dạng các nguyên tố vi lượng, glucid, tinh dầu.

Tác dụng của Sâm Ngọc Linh

Trước khi các nghiên cứu khoa học được thực hiện, người dân vùng Xê Đăng sử dụng củ của loài sâm này để chống mệt mỏi, tăng cường sức chịu đựng của cơ thể, giảm căng thẳng stress.

Ngày nay, cùng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật. Rất nhiều công trình nghiên cứu về Sâm Ngọc Linh được thực hiện. Nó được chứng minh có tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương. Làm tăng hoạt động vận động và trí nhớ. Giúp chống lại trầm cảm, căng thẳng và lo lắng. Tuy nhiên sử dụng liều cao có thể gây ức chế hệ thần kinh.

Nhiều nghiên cứu cũng chứng minh khả năng bảo vệ tế bào gan và thận khỏi các độc tính của các thuốc khác. Tác dụng này liên quan đến các saponin chiết xuất từ Sâm Ngọc Linh.

Loại ocotillol saponin Majornoside-R2 từ loại sâm này có hoạt tính ngăn ngừa ung thư, ức chế tế bào khối u.

Nó còn làm tăng cường sinh lực, chống lại sự mệt mỏi, phục hồi sức lực. Làm tăng khả năng thích ứng với nhiệt độ và sự biến đổi môi trường.

Loài sâm này chứa hàm lượng cao chất chống oxi hóa. Kích thích hệ miễn dịch, phục hồi số lượng hồng cầu và tiểu cầu trong máu. Ngoài ra còn có tác dụng tăng cường nội tiết tố sinh dục, điều hòa hoạt động tim, hạ cholesterol máu, và một số hoạt động chống viêm…

Cách sử dụng Sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh trồng sau 4-7 năm (hoặc trên 3 tuổi đối với sâm mọc tự nhiên) mới thu hoạch.

Thu hoạch thân rễ hoặc rễ củ vào mùa đông, sau đó rửa sạch và phơi hoặc sấy khô.

Liều dùng: từ 2-6 g/ngày

Sử dụng dưới dạng thuốc sắc, trà hoặc chế cao.

Sâm Ngọc linh phơi hay sấy khô
Sâm Ngọc linh phơi hay sấy khô

Các bài thuốc từ Sâm Ngọc Linh

Bài thuốc Sâm quy dưỡng lực chứa Sâm Ngọc Linh và Đương quy, có thể gia thêm một số vị thuốc bổ khác. Có tác dụng bổ khí huyết, tăng cường sức lực và hệ miễn dịch.

Sâm Ngọc Linh phối hợp với Đinh lăng cũng có tác dụng bổ khí, tăng cường sinh lực.

Sâm cốt giao là sự kết hợp giữa Sâm Ngọc Linh và xương động vật. Có thể đem hầm hoặc nấu thành cao. Có tác dụng bổ khí huyết, bồi bổ cơ thể, phục hồi sức khỏe.

Hoặc sử dụng độc sâm như viên ngậm chứa Sâm Ngọc Linh hoặc ngâm thành rượu 20o uống mỗi lần 10 ml, ngày 2 lần.

Lưu ý khi sử dụng

Không nên lạm dụng vì có thể gây kích thích hưng phấn hệ thần kinh. Biểu hiện là đau đầu, hồi hộp, tim đập nhanh, khó thở, mất ngủ, tăng huyết áp. Một số trường hợp quá liều khác còn gây phù nề, tiêu chảy, phát ban, xuất huyết…

Kết luận

Tóm lại, Sâm Ngọc Linh là một vị thuốc bổ rất quý. Làm tăng cường cả sức khỏe thể chất và trí não. Loại sâm này nên sử dụng cho các trường hợp cơ thể mệt mỏi, suy nhược, người làm việc căng thẳng, stress kéo dài, phục hồi sức khỏe sau bệnh tật. Sâm Ngọc Linh mang lại nhiều giá trị cho sức khỏe con người. Tuy nhiên nó cũng có thể gây ra các tác dụng phụ ảnh hưởng đến sức khỏe. Không nên quá lạm dụng loại thuốc này và nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Có thể bạn quan tâm

YouMed - Tin Y Tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ HONcode - 100% biên soạn bởi Bác sĩ, Dược sĩ

Health on the Net (HON) là một tổ chức y khoa quốc tế được thành lập vào năm 1995 tại Geneva, Thụy Sĩ. Từ đó đến nay, HON đã thực hiện chứng nhận cho các trang web y tế uy tín hàng đầu thế giới như WebMD, Mayo Clinic… Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (US National Library of Medicine – NLM) gợi ý chứng nhận “HONcode” là một trong những cơ sở để xác định sự tin cậy của một trang tin chuyên về y tế.