Thông tin bảo trợ bởi

Bộ não kì diệu của con người

Bộ não kì diệu của con người

Não là một trong những cơ quan lớn nhất và phức tạp nhất trong cơ thể con người. Nó được tạo thành từ hơn 100 tỷ thần kinh trong hàng nghìn tỷ kết nối được gọi là các khớp thần kinh. Bộ não với tủy sống tạo nên hệ thống thần kinh trung ương. Bộ não bao gồm đại não, thân não và tiểu não. Não kiểm soát hầu hết các hoạt động của cơ thể, có nhiệm vụ xử lý và điều phối các thông tin mà nó nhận được từ các cơ quan cảm giác.

1. Cấu tạo bộ não

Bộ não người trưởng thành nặng trung bình khoảng 1.2 – 1.4 kg, chiếm khoảng 2% tổng trọng lượng cơ thể, với thể tích khoảng 1260cm3 ở nam và 1130cm3 ở nữ.

1.1. Đại não

Đại não là phần não lớn nhất của bộ não con người. Nó được chia thành hai bán cầu. Mỗi bán cầu được chia thành bốn thùy: thùy trán, thái dương, đính và chẩm.

  • Thùy trán liên quan đến các chức năng điều hành bao gồm tự kiểm soát, lập kế hoạch, lý luận, suy nghĩ trừu tượng, hành vi, giải quyết vấn đề và tính cách.
  • Thùy đính chịu trách nhiệm về cảm giác, chữ viết và vị trí cơ thể.
  • Vùng nhỏ nhất là thùy chẩm. Chức năng chính của nó là tiếp nhận thị giác, xử lý không gian thị giác, chuyển động và nhận dạng màu sắc.
  • Thùy thái dương kiểm soát thính giác và trí nhớ.
4 thùy của não
Hình ảnh minh họa cấu tạo bộ não.

Trong mỗi thùy, các vùng vỏ não được liên kết với các chức năng cụ thể, chẳng hạn như vùng cảm giác, vận động và phối hợp. Mặc dù bán cầu não trái và phải tương tự nhau về hình dạng và chức năng, một số chức năng liên quan một bên, chẳng hạn như ngôn ngữ ở bên trái và khả năng không gian thị giác ở bên phải.

Xem thêm: Các loại thực phẩm giúp phát triển trí não trẻ

1.2. Vỏ não và thân não

Đại não được kết nối với tủy sống qua thân não. Thân não bao gồm trung não, cầu não và hành não.

Vỏ não là một lớp chất xám bên ngoài, bao phủ lõi chất trắng bên trong. Bên dưới vỏ não là một số cấu trúc quan trọng, bao gồm đồi thị, tuyến tùng, vùng dưới đồi, tuyến yên, hệ viền, đồi hải mã, các hạch nền,… Hoạt động của não được thực hiện nhờ sự liên kết của các tế bào thần kinh và giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh để đáp ứng với các xung phát ra. 

Não được bảo vệ bởi hộp sọ, lơ lửng trong dịch não tủy và cách ly với dòng máu bởi hàng rào máu não. Tuy nhiên, não vẫn dễ bị tổn thương, bệnh tật và nhiễm trùng. Tổn thương có thể được gây ra bởi chấn thương, hoặc mất nguồn cung cấp máu, còn gọi là đột quỵ. Não người già dễ bị thoái hóa, như bệnh Parkinson, chứng mất trí nhớ như bệnh Alzheimerbệnh đa xơ cứng. Tình trạng tâm thần, bao gồm tâm thần phân liệt và trầm cảm lâm sàng, được cho là có liên quan đến rối loạn chức năng não.

Vỏ não được chia thành hai khu vực chức năng chính: vỏ não vận động và vỏ não cảm giác.

Vỏ não vận động chính, gửi các sợi trục xuống các tế bào thần kinh vận động trong não và tủy sống, chiếm phần phía sau của thùy trán. Các khu vực cảm giác chính nhận tín hiệu từ các dây thần kinh cảm giác và đường dẫn thần kinh vào vùng đồi thị. 

2. Dịch não tủy

Dịch não tủy là một chất lỏng trong suốt, không màu, lưu thông trong khoang dưới nhện, trong hệ thống não thất. Hai não thất bên, một não thất ba và một não thất tư, tất cả đều chứa đám rối màng đệm tạo ra dịch não tủy. Nó liên tục được tái sinh, hấp thụ, và được thay thế khoảng 5 giờ một lần.

3. Các động mạch cung cấp máu cho não

Các động mạch cảnh trong cung cấp máu oxy cho phía trước não và các động mạch đốt sống cung cấp máu cho phía sau của não. Hai vòng tuần hoàn này kết hợp với nhau trong đa giác Willis. Động mạch cảnh trong là nhánh của động mạch cảnh chung. Động mạch đốt sống là các nhánh của động mạch dưới đòn trái và phải.

Não có hai mạng lưới tĩnh mạch chính: mạng tĩnh mạch bên ngoài hoặc bề mặt và mạng tĩnh mạch bên trong. Hai mạng mạch máu này thông với nhau qua các tĩnh mạch nối. Các tĩnh mạch của não chảy vào các khoang lớn hơn của xoang tĩnh mạch, thường nằm giữa màng cứng và vỏ sọ.

Động mạch cung cấp máu cho não
Động mạch cung cấp máu cho não.

4. Hàng rào máu não

Những mạch máu nhỏ nhất trong não, được lót bằng các tế bào, được nối bởi các mối nối chặt chẽ và do đó chất lỏng không thấm vào hoặc rò rỉ ra, tạo ra hàng rào não máu. Rào chắn này ít thấm vào các phân tử lớn, nhưng vẫn thấm nước, carbon dioxide, oxy và hầu hết các chất tan trong chất béo (bao gồm cả thuốc gây mê và rượu).

5. Chức năng

5.1. Chức năng vận động

Hệ thống vận động của não chịu trách nhiệm tạo ra và kiểm soát các chuyển động.

Thùy trán có liên quan đến lý luận, điều khiển vận động, cảm xúc và ngôn ngữ. Nó chứa vỏ não vận động, có liên quan đến việc lập kế hoạch và điều phối chuyển động. Vỏ não trước trán, chịu trách nhiệm cho hoạt động nhận thức ở cấp độ cao hơn, và khu vực Broca, cần thiết cho việc tạo ra ngôn ngữ.

Các chuyển động được tạo ra truyền từ não qua các dây thần kinh đến các tế bào thần kinh vận động trong cơ thể, điều khiển hoạt động của cơ bắp. Đường dẫn truyền vỏ não – tủy sống mang các chuyển động từ não, qua tủy sống, đến thân và tay chân. Các dây thần kinh sọ mang các chuyển động liên quan đến mắt, miệng và mặt.

Chuyển động thô – chẳng hạn như vận động và chuyển động của tay và chân – được tạo ra ở vỏ não vận động.

Chúng được chia thành ba phần: vỏ não vận động chính, và 2 vùng nằm trước vỏ não vận động chính: khu vực tiền vận động và khu vực vận động bổ sung – hỗ trợ và điều chỉnh các chuyển động của vùng não vận động chính.

Vùng vận động bàn tay và miệng có diện tích dành riêng cho chúng lớn hơn so với các bộ phận khác của cơ thể, cho phép chuyển động tốt hơn. Các xung động được tạo ra từ vỏ não vận động dọc theo đường vỏ não dọc theo mặt trước của tủy và đi qua tháp tủy. Sau đó chúng đi xuống tủy sống, lần lượt kết nối với các tế bào thần kinh vận động thấp hơn trong chất xám tủy sống sau đó truyền xung động di chuyển đến các cơ bắp.

Tiểu não và hạch nền, đóng một vai trò trong các chuyển động phức tạp và phối hợp. Các liên kết giữa vỏ não và hạch nền kiểm soát trương lực cơ, tư thế và khởi động chuyển động. Chúng được gọi là hệ thống ngoại tháp.

Các vùng chức năng của não

5.2. Chức năng cảm giác

Hệ thống thần kinh cảm giác có liên quan đến việc tiếp nhận và xử lý thông tin cảm giác. Thông tin này được nhận thông qua các dây thần kinh sọ, qua các dây thần kinh ở tủy sống. Bộ não cũng nhận và xử lý thông tin từ các giác quan đặc biệt của thị giác, khứu giác, thính giác và vị giác.

Từ da, não nhận được thông tin về xúc giác, áp lực, đau, rung và nhiệt độ. Từ các khớp, não nhận thông tin về vị trí khớp. Vỏ não cảm giác được tìm thấy ngay gần vỏ não vận động, và giống như vỏ não vận động, có các khu vực liên quan đến cảm giác từ các bộ phận cơ thể khác nhau. Cảm giác được thu nhận bởi một thụ thể cảm giác trên da được thay đổi thành tín hiệu thần kinh, được truyền qua một loạt các tế bào thần kinh thông qua các đường dẫn truyền trong tủy sống.

5.3. Chức năng điều hòa

Các chức năng tự động của não bao gồm điều hòa, hoặc kiểm soát nhịp tim, nhịp thở, và duy trì cân bằng nội môi.

Huyết áp và nhịp tim bị ảnh hưởng bởi trung tâm vận mạch của tủy, khiến cho các động mạch và tĩnh mạch bị hạn chế phần nào khi nghỉ ngơi. Nó thực hiện điều này bằng cách ảnh hưởng đến hệ thống thần kinh giao cảm và đối giao cảm thông qua dây thần kinh phế vị.

Não kiểm soát nhịp thở, chủ yếu bởi các trung tâm hô hấp ở hành tủy và cầu não. Các trung tâm hô hấp kiểm soát hô hấp, bằng cách tạo ra các tín hiệu vận động được truyền xuống tủy sống, dọc theo dây thần kinh cột sống đến cơ hoành và các cơ hô hấp khác. Đây là một dây thần kinh hỗn hợp mang thông tin cảm giác trở lại các trung tâm. Các trung tâm hô hấp trực tiếp cảm nhận carbon dioxide trong máu và pH. Thông tin về oxy trong máu, carbon dioxide và độ pH cũng được cảm nhận trên thành động mạch qua các chất hóa học ngoại biên của thân động mạch chủ và động mạch cảnh. Carbon dioxide cao, pH axit hoặc oxy thấp sẽ kích thích các trung tâm hô hấp.

Xem thêm: Chế độ ăn cho người bị cao huyết áp : Như thế nào cho hợp lý ?

Vùng dưới đồi tham gia vào việc điều chỉnh nhiều chức năng của cơ thể. Các chức năng bao gồm điều hòa thần kinh, điều hòa nhịp sinh học, kiểm soát hệ thần kinh tự chủ và điều hòa chất lỏng và lượng thức ăn.

Nhịp sinh học được kiểm soát bởi hai nhóm tế bào chính ở vùng dưới đồi. Giấc ngủ là một yêu cầu thiết yếu cho cơ thể và não bộ. Chúng cho phép đóng cửa và nghỉ ngơi các hệ thống của cơ thể. Cũng có những phát hiện cho thấy rằng sự tích tụ độc tố hàng ngày trong não được loại bỏ trong khi ngủ. Trong khi thức, não tiêu thụ 1/5 tổng nhu cầu năng lượng của cơ thể. Giấc ngủ nhất thiết phải giảm việc sử dụng này và dành thời gian cho việc phục hồi ATP cung cấp năng lượng.

Vùng dưới đồi cũng đóng một vai trò trong điều hòa nhiệt. Khi được kích thích bởi hệ thống miễn dịch, có khả năng gây sốt. Nó bị ảnh hưởng bởi thận: khi huyết áp giảm, renin do thận giải phóng sẽ kích thích nhu cầu uống. Vùng dưới đồi cũng điều chỉnh lượng thức ăn thông qua các tín hiệu tự động và giải phóng hormone của hệ thống tiêu hóa.

Bác sĩ Hoàng Thị Việt Trinh 

Chuyên mục:
| Ngày đăng: - Cập nhật lần cuối: 24/09/2020

Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người trên:

  1. Wikipedia, 2020, “ Brain”, 23/07/2020, https://en.wikipedia.org/wiki/Human_brain
  2. WebMD, 2020, “ Picture of the brain”, 23/07/2020, https://www.webmd.com/brain/picture-of-the-brain#4

Tin Y Tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ HON
100% Biên soạn bởi BÁC SĨ, DƯỢC SĨ

Với số lượng bài viết lên đến hơn 10.000, Tin Y Tế YouMed là lựa chọn hàng đầu cho những ai có nhu cầu tìm hiểu kiến thức về sức khỏe. Nội dung trang đa dạng, bao gồm: cẩm nang y tế A-Z (bệnh học, dược, dược liệu), các chuyên đề sức khỏe, tin mới nhất trong ngành y tế cùng hàng ngàn bí quyết sống khỏe mỗi ngày.
Đặc biệt, YouMed là trang tin y tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ quốc tế HON - có quan hệ chính thức với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) - một chứng chỉ danh giá dành riêng cho các trang tin sức khỏe uy tín, đáng tin cậy như WebMD, Healthline, Mayo Clinic… Rất tự hào khi YouMed một thương hiệu Việt mang tầm quốc tế được HON ghi nhận.
Xin lưu ý, các bài viết không nhằm thay thế cho chẩn đoán hoặc phương pháp điều trị của từng cá nhân.