Thông tin bảo trợ bởi

Bạc hà: Kho báu tinh dầu từ thiên nhiên

Bạc hà - Kho báu tinh dầu từ thiên nhiên

Từ lâu, Bạc hà đã được yêu thích và sử dụng rộng rãi không chỉ ở nước ta mà còn trên khắp thế giới. Bạc hà, đặc biệt là tinh dầu của cây rất tốt cho sức khỏe, được dùng đa dạng trong ngành thực phẩm, làm đẹp. Ngoài ra, đây còn là vị thuốc quý trong điều trị cả Tây y và Đông y.

1. Giới thiệu Bạc hà

Có nhiều tên gọi khác nhau của vị thuốc này như: Bạc hà, Bạc hà diệp, Nam bạc hà, Tô bạc hà… Trong đó, loại được trồng phổ biến nhất ở nước ta là Bạc hà Nam.

Tên khoa học: Herba Menthae; thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae).

1.1. Đặc điểm sinh trưởng và thu hái

Bạc hà sống tập trung chủ yếu ở các vùng Âu Á có khí hậu ôn đới. Do đó, tại nước ta, cây xuất hiện nhiều ở Lào Cai, Nghệ An, Lai Châu…

Theo một số tài liệu, cây được thu hái vào khoảng tháng 5, 8, 11. Thu hoạch lúc cây mới ra hoa, rửa sạch dùng tươi hoặc phơi trong râm cho khô.

Bạc hà là loại cây quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày
Bạc hà là loại cây quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày

1.2. Mô tả toàn cây

Vị thuốc thuộc dạng cây thảo, thân mềm, hình vuông. Dáng thẳng đứng hoặc bò lan trên mặt đất, màu xanh lục hoặc tím tía. Lá mọc đối từng lá đơn, hình bầu dục hoặc hình trứng, cuống ngắn, xung quanh mép lá có răng cưa. Khi đưa lên mũi ngửi, lá cây Bạc hà thường có mùi thơm hắc, vị cay và tê nhẹ.

Mặt khác, hoa kích thước nhỏ, đa dạng về màu sắc như trắng, hồng hoặc tím hồng, mọc tập trung ở kẽ lá.

Lá bắc nhỏ, hình dùi. Đài hình chuông có 5 răng đều nhau. Tràng có ống ngắn. Phiến tràng chia làm 4 phần gần bằng nhau, có 1 vòng lông ở phía trong. Bốn nhụy bằng nhau, chi nhụy nhẵn. Quả bế có 4 hạt. Các bộ phận trên mặt đất có lông gồm lông che chở và lông bài tiết tinh dầu.

Hoa của cây
Hoa của cây

1.3. Bộ phận làm thuốc hay bào chế

Có thể sử dụng tất cả bộ phận của cây ở trên mặt đất như lá hoặc cả cây.

Lấy lá Bạc hà khô, tẩm nước, để vào chỗ râm mát. Khi lá cây mềm, cắt ngắn từng đoạn rồi phơi trong râm cho khô để dùng hoặc có thể rửa sạch, dùng trực tiếp.

Sau khi bào chế, dược liệu thân khô màu vàng nâu hoặc tím nâu, hình vuông có nếp nhăn dọc, chất cứng dễ gãy có đốt mắt rõ ràng. Lá mọc đối màu vàng nâu hoặc màu xanh lục nâu, teo nhăn, có mùi thơm mãnh liệt đặc biệt.

Bạc hà sau khi bào chế, có mùi thơm đặc biệt
Bạc hà sau khi bào chế, có mùi thơm đặc biệt

1.4. Bảo quản

Nên bảo quản ở nơi khô ráo, tránh ẩm, mối mọt hay ánh sáng mặt trời trực tiếp chiếu vào.

2. Thành phần hóa học

Theo các nghiên cứu, Bạc hà có nhiều hoạt chất khác nhau như Menthol, Menthone, Menthyl Acetate, Camphene, Limonene, Menthenone, Rosmarinic acid… 

Trong đó, hoạt chất chủ yếu là Menthol (tinh dầu). Đây là một hợp chất hữu cơ tự nhiên được sử dụng trong mỹ phẩm và các sản phẩm chăm sóc cá nhân như thuốc giảm đau tại chỗ và thành phần hương liệu. Quan trọng hơn, FDA cũng đã xác định rằng menthol an toàn và hiệu quả.

3. Công dụng

3.1. Y học hiện đại

  • Sát khuẩn mạnh, điều trị cảm cúm: Hoạt chất Menthol có thể kháng khuẩn, làm lỏng dịch nhầy phổi, giảm ho, cải thiện triệu chứng nghẹt mũi, khó thở. Không chỉ như vậy, do chứa hợp chất chống viêm Rosmarinic acid nên tinh dầu hay lá Bạc hà tươi pha nước sôi và xông hơi trực tiếp giúp làm sạch và thông xoang mũi.
  • Chống co thắt cơ trơn: Tinh dầu Bạc hà làm giảm sự vận động và chống co thắt của ruột non. Các chất Menthol và Menthone ức chế sự vận động của đường tiêu hóa từ ruột xuống, có tác dụng giãn mao mạch.
  • Giảm đau: Menthol bốc hơi nhanh, gây cảm giác mát và tê tại chỗ nên dùng trong trường hợp đau dây thần kinh.
  • Ức chế hô hấp, tuần hoàn, thần kinh trung ương: Đối với trẻ nhỏ, tinh dầu Bạc hà bôi vào mũi hoặc cổ họng có thể gây ức chế dẫn tới ngừng thở và tim hoàn toàn. Vì vậy, cần thận trọng khi dùng tinh dầu Bạc hà hoặc dầu cù là cho trẻ nhỏ, nhất là trẻ mới sinh.
  • Tác động đến nhiệt độ cơ thể: Menthol uống với liều rất nhỏ có thể gây hưng phấn, làm tăng bài tiết của tuyến mồ hôi, hạ thấp nhiệt độ cơ thể.
  • Vai trò trong cuộc sống: Do có đặc tính kháng nấm, diệt khuẩn mà Bạc hà có thể hữu ích cho người bị sâu răng, hôi miệng, nhiễm trùng nướu…
  • Trong ngành mỹ phẩm: Nhờ có khả năng làm mát nên Menthol là thành phần rất hữu ích cho các sản phẩm phục hồi da như kem dưỡng, lotion, gel… 
Tinh dầu Bạc hà được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực
Tinh dầu Bạc hà được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực

3.2. Y học cổ truyền

Tính vị: Cay tính ôn.

Quy kinh: Phế can.

Công dụng: Làm ra mồ hôi, điều trị bệnh sợ nóng, sốt cao do cảm cúm, cảm lạnh, nhức đầu, chóng mặt, đau họng, thư giãn, long đờm, kích thích tiêu hóa…

3.3. Cách dùng và liều dùng

Có thể dùng Bạc hà trực tiếp, Bạc hà khô, tinh dầu hoặc các chế phẩm có chiết xuất từ thảo dược này. 

Liều dùng:

  •  Uống  4 – 8g dưới dạng thuốc hãm.
  •  Ép lấy nước hoặc sắc lấy nước bôi.
  •  Tinh dầu mỗi lần 0,02 – 0,20ml, một ngày 0,06 – 0,6ml.

Tuy nhiên, không nên dùng vị thuốc này cho người gầy yếu, suy nhược toàn thân, táo bón, huyết áp cao, trẻ em dưới 1 tuổi, phụ nữ có thai, người sốt không phải do các nguyên nhân cảm nắng, cảm cúm thông thường, bệnh trào ngược dạ dày thực quản do vị thuốc có một số tác dụng phụ như dị ứng da, phát ban, chậm nhịp tim, co giật, ợ nóng..

Bên cạnh đó, không được dùng tinh dầu Bạc hà trên những khu vực da đang bị lở loét, trầy xước. Đặc biệt, cẩn thận tránh để tinh dầu dính vào mắt. Quan trọng là tránh dùng liên tục trong thời gian dài.

4. Một số bài thuốc kinh nghiệm

4.1. Trị mũi nghẹt không thông, sốt cao

Bạc hà, Khương hoạt, Cam thảo, Ma hoàng, Cương tằm, Thiên trúc hoàng, Bạch phụ tử tán nhỏ, mỗi lần uống một ít (Bạc hà thang).

4.2. Trị cảm giai đoạn đầu

Bạc hà 8g, Thuyền thoái (bỏ chân) 12g, Thạch cao 24g, Cam thảo 6g, sắc uống (Thanh giải thang).

4.3. Trị sốt cao, sợ nóng, mồ hôi không ra được, miệng khát, bứt rứt, đêm nằm không yên

Thạch cao 40g, Bạc hà diệp 20g.Tán bột. Mỗi lần uống 2 – 4g với nước nóng, ngày 3 lần.

4.4. Trị đầu đau, mắt đỏ, họng sưng đau nóng nhiều

Bạc hà 4g, Cát cánh 8g, Kinh giới 12g, Phòng phong 8g, Cương tằm 12g, Cam thảo 8g. Sắc uống.

4.5. Trị đầu đau, mắt đau do phong nhiệt

Bạc hà 6g, Cúc hoa 10g, Tang diệp 10g. Sắc uống.

4.6. Công dụng khác

  • Trị tai đau: Bạc hà tươi, giã nát, vắt lấy nước nhỏ vào tai 3 – 5 giọt.
  • Trà Bạc hà: Làm tinh thần sảng khoái, giảm ho, trị hôi miệng, giảm cân và giúp da sáng đẹp.
  • Trị ong chích: Lá Bạc hà tươi, giã nát, bôi.

>> Bạn có thể xem thêm: Xử trí thế nào khi trẻ bị côn trùng cắn?

Như vậy, Bạc hà là vị thuốc gần gũi và được dùng nhiều trong các bài thuốc chữa bệnh cũng như cuộc sống hằng ngày. Tuy nhiên, để có thể phát huy hết công dụng của vị thuốc đối với sức khỏe, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ để kiểm soát rủi ro và những tác dụng không mong muốn. Hãy chia sẻ bài viết nếu thấy hữu ích.

Bác sĩ Phạm Lê Phương Mai

Chuyên mục:
| Ngày đăng: - Cập nhật lần cuối: 04/06/2020

Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người trên:

  • Đỗ Tất Lợi (2006). Những cây thuốc và vị thuốc VIệt Nam. Nhà xuất bản Y học
  • Hoàng Duy Tân ( 2006). Đông dược học. Nhà xuất bản Đồng Nai
  • Lê Đình Sáng (2010). Sổ tay Cây thuốc và Vị thuốc Đông y. Trường đại học Y khoa Hà Nội
  • Tsang MS, Cheng SW, Zhu J, Atli K, Chan BC, Liu D, Chan HY, Sun X, Chu IM, Hon KL, Lam CW, Shaw PC, Leung PC, Wong CK (2018). Anti-Inflammatory Activities of Pentaherbs formula and Its Influence on Gut Microbiota in Allergic Asthma. Molecules, 2018 Oct 26;23(11):2776

 

Tin Y Tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ HON
100% Biên soạn bởi BÁC SĨ, DƯỢC SĨ

Với số lượng bài viết lên đến hơn 10.000, Tin Y Tế YouMed là lựa chọn hàng đầu cho những ai có nhu cầu tìm hiểu kiến thức về sức khỏe. Nội dung trang đa dạng, bao gồm: cẩm nang y tế A-Z (bệnh học, dược, dược liệu), các chuyên đề sức khỏe, tin mới nhất trong ngành y tế cùng hàng ngàn bí quyết sống khỏe mỗi ngày.
Đặc biệt, YouMed là trang tin y tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ quốc tế HON - có quan hệ chính thức với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) - một chứng chỉ danh giá dành riêng cho các trang tin sức khỏe uy tín, đáng tin cậy như WebMD, Healthline, Mayo Clinic… Rất tự hào khi YouMed một thương hiệu Việt mang tầm quốc tế được HON ghi nhận.
Xin lưu ý, các bài viết không nhằm thay thế cho chẩn đoán hoặc phương pháp điều trị của từng cá nhân.

Đặt lịch khám dễ dàng cùng YouMed: