Thông tin bảo trợ bởi

Sa sút trí tuệ do mạch máu: Những điều cần biết

Ngày nay, chất lượng cuộc sống của con người đang ngày càng được cải thiện, tuổi thọ trung bình cao hơn, đi kèm với đó là các bệnh lý tuổi già cũng xuất hiện nhiều hơn. Trong số đó “bệnh lú lẫn”, “bệnh hay quên” theo cách dân gian thường gọi rất thường gặp. Còn trong y khoa bệnh được gọi là sa sút trí tuệ do mạch máu. Bài viết này giúp các bạn hiểu hơn về nguyên nhân, triệu chứng, tiến triển của bệnh.

1. Sa sút trí tuệ là gì?

Trước khi tìm hiểu về bệnh, các bạn nên biết một chút về cấu trúc và chức năng của não. Nhu mô não gồm hai phần là chất xám và chất trắng. Chất xám (gray matter) chủ yếu bao phủ bên ngoài nên còn được gọi là vỏ não, là nơi chứa đựng các tế bào não, có chức năng xử lí các thông tin. Chất trắng (white matter) nằm bên trong, gồm nhiều dây thần kinh làm nhiệm vụ dẫn truyền tín hiệu, là cầu nối của các tế bào não. Chất trắng cùng với nhiều cấu trúc khác như hạch nền, đồi thị, hạ đồi… tạo thành các cấu trúc dưới vỏ não.

Não bộ chịu trách nhiệm điều khiển, khởi phát vận động, cảm xúc, lời nói, là nơi lưu trữ thông tin, trí nhớ… Mọi hoạt động của cơ thể cần phải thông qua bộ não xử lí. Chính vì vậy khi não bị tổn thương, tùy thuộc vào chức năng mất đi nhiều hay ít sẽ có mức độ ảnh hưởng khác nhau đến hoạt động sống của con người.

sa sút trí tuệ do mạch máu

Sa sút trí tuệ là một thuật ngữ y khoa được dùng để mô tả một bệnh bao gồm các triệu chứng mất trí nhớ và gặp vấn đề trong ngôn ngữ, khả năng tập trung, giải quyết vấn đề. Bệnh do nhiều nguyên nhân, thường gặp nhất là bệnh Alzheimer, đứng thứ hai là do bệnh lý mạch máu. Trong sa sút trí tuệ do mạch máu, những triệu chứng này xảy ra là do não bị tổn thương do không được cung cấp máu nuôi.

2. Nguyên nhân của sa sút trí tuệ do mạch máu

Bệnh sa sút trí tuệ do mạch máu chủ yếu do nhồi máu vỏ não và mạch máu dưới vỏ não. Chúng có những đặc điểm chung và cũng có vài triệu chứng khác nhau và diễn tiến theo những cách riêng biệt.

Sa sút trí tuệ sau đột quỵ

Đột quỵ là thuật ngữ nói chung để nói về dòng máu cung cấp cho não đột ngột bị mất, nó có thể do nhồi máu (dòng máu bị tắc nghẽn) hoặc xuất huyết (dòng máu bị vỡ gây chảy máu ra ngoài mạch). Trong phần lớn trường hợp bị đột quỵ, các mạch máu của não trở nên hẹp và bị tắc nghẽn do cục máu đông.

Cục máu đông này được hình thành có thể tại chỗ ngay trong mạch máu não hoặc di chuyển từ nơi khác đến (ví dụ từ tim). Đột quỵ có thể có nhiều mức độ khác nhau, phụ thuộc mạch máu vùng nào bị tắc nghẽn và sự ngừng cung cấp máu trở lại là nhanh hay chậm.

Có khoảng 20% bệnh nhân bị tai biến sẽ tiến triển sa sút trí tuệ trong 6 tháng sau đó. Một lần đột quỵ sẽ làm tăng nguy cơ tiếp tục bị đột quỵ. Nếu điều này xảy ra, nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ sẽ càng cao hơn.

Sa sút trí tuệ do bệnh lý mạch máu nhỏ

Trong sa sút trí tuệ dưới vỏ, có sự xuất hiện của nhiều ổ nhồi máu nhỏ li ti vùng hạch nền, đồi thị và chất trắng. Bệnh mạch máu nhỏ thường làm tổn thương các bó sợi thần kinh, giảm dẫn truyền tín hiệu. Đây là nguyên nhân thường gặp nhất của sa sút trí tuệ do nguyên nhân mạch máu.

sa sút trí tuệ do mạch máu

3. Triệu chứng của sa sút trí tuệ do mạch máu

Sa sút trí tuệ do mạch máu tác động lên mỗi người là khác nhau, tùy thuộc vào nguyên nhân, các triệu chứng có thể xảy ra đột ngột như sau khi bị đột quỵ hoặc xuất hiện dần dần như trong bệnh lý mạch máu nhỏ.

3.1. Giai đoạn sớm và giữa 

Trong giai đoạn sớm và giữa, nếu mất trí nhớ thường gặp ở bệnh Alzheimer thì đây thường không phải là triệu chứng nổi bật xuất hiện sớm trong bệnh sa sút trí tuệ do mạch máu.

Các triệu chứng nhận thức thường gặp nhất do sa sút trí tuệ do mạch máu là: có vấn đề về lên kế hoạch hoặc tổ chức, ví dụ như không thể tìm lối ra khỏi mê cung hoặc sắp xếp các đồ vật theo một trật tự nào đó, khi đối mặt với một tình huống không biết phải giải quyết như thế nào; khó thực hiện một công việc có nhiều công đoạn như nấu cơm, giặt đồ; tốc độ suy nghĩ chậm chạp hơn; khó tập trung.

sa sút trí tuệ do mạch máu

Ngoài ra, trong giai đoạn sớm người bệnh có thể mất trí nhớ, thường là trí nhớ gần (trí nhớ tồn tại trong vài giờ đến vài ngày, có thể đánh giá thông qua các câu hỏi sáng ăn gì, ngày hôm qua đi những đâu…) và ở mức độ nhẹ; về vấn đề ngôn ngữ, họ có thể nói ít trôi chảy. Bên cạnh các vấn đề nhận thức, người bệnh có thể vô cảm, trầm hoặc lo lắng, trong đó trầm cảm rất thường gặp, một phần là do người bệnh ý thức được những khó khăn mà bệnh gây ra. Cảm xúc thay đổi nhanh chóng, thất thường.

Trong sa sút trí tuệ sau đột quỵ, người bệnh thường kèm theo những triệu chứng cơ thể rõ ràng, ví dụ: lé mắt, méo miệng, nói ngọng/đớ, yếu liệt một nửa người…tùy thuộc vào vị trí bị ảnh hưởng. Bằng phục hồi chức năng, các triệu chứng có thể tốt hơn một chút hoặc ổn định trong một thời gian, đặc biệt là trong sáu tháng đầu sau đột quỵ

Còn với sa sút trí tuệ do bệnh lý mạch máu dưới vỏ, các triệu chứng ít thay đổi. Mất kiểm soát bàng quang thường xảy ra sớm. Bệnh nhân có thể yếu nhẹ một bên người hoặc đi đứng dễ bị té ngã hơn, hoạt động trở nên vụng về, phát âm không rõ, ít biểu lộ cảm xúc trên khuôn mặt.

3.2. Giai đoạn tiến triển và muộn 

Nhìn chung, bệnh sa sút trí tuệ do mạch máu sẽ trở nên tồi tệ cho dù tốc độ và kiểu suy giảm có thể khác nhau.

sa sút trí tuệ do mạch máu

Sa sút trí tuệ liên quan đến đột quỵ thường tiến triển theo từng bước. Tức là các triệu chứng có khoảng thời gian ổn định và một khoảng thời gian triệu chứng xấu đi một cách đột ngột. Do đột quỵ xảy ra não sẽ bị tổn thương thêm nữa, các triệu chứng trở nên nặng hơn.

Sa sút trí tuệ do bệnh lý mạch máu dưới vỏ đôi khi cũng tiến triển theo từng nấc nhưng do các tổn thương chất trắng từ từ lan rộng nên các triệu chứng thường xấu đi dần dần.

Qua thời gian người bệnh trở nên lú lẫn nhiều hơn, họ không biết mình đang ở đâu, bây giờ là ngày tháng năm nào, thậm chí quên mất bản thân mình là ai. Và thêm nhiều vấn đề khác như rối loạn hành vi (bệnh nhân có những hành vi kì lạ hoặc không phải tính cách thường ngày của mình, thường gặp nhất là bứt rứt, kích động, gây hấn và xáo trộn giấc ngủ), hoang tưởng (tin vào những thứ không có thật), ảo giác (nhìn hoặc nghe thấy những thứ không thực sự có ở đó) mà dẫn đến họ không thể làm việc (như nấu ăn, dọn dẹp) mà không có sự hỗ trợ từ người khác.

Vào giai đoạn muộn, người bệnh ý thức rất kém về những gì đang xảy ra xung quanh họ. Bệnh nhân gặp khó khăn trong việc đi lại, ăn uống, dần trở nên yếu ớt, cuối cùng tất cả mọi hoạt động, kể cả vệ sinh cá nhân hằng ngày đều cần nhờ người khác hỗ trợ.

Trung bình một người bệnh có thể sống khoảng năm năm kể từ khi bắt đầu xuất hiện các triệu chứng, và đa phần họ chết vì nhồi máu cơ tim hoặc tai biến mạch máu não.

4. Yếu tố nguy cơ

Có nhiều yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được nhưng có một số lại không. Một số yếu tố nguy cơ không thể kiểm soát được có thể kể đến như:

  • Tuổi: Tuổi tác là yếu tố nguy cơ mạnh nhất của sa sút trí tuệ do mạch máu, bệnh ít khi gặp ở người dưới 65 tuổi. Nguy cơ tăng gấp đôi mỗi năm năm sau 65 tuổi.
  • Gen: Các nhà nghiên cứu cho rằng gen có liên quan đến bệnh sa sút trí tuệ do mạch máu là do gen có liên quan đến các bệnh tim mạch. Nếu bạn có người thân bị đột quỵ, bệnh tim hoặc đái tháo đường sẽ tăng nguy cơ mắc bệnh này. Tuy nhiên vai trò của gen là không nhiều.
  • Giới tính: Đàn ông có nguy cơ mắc bệnh cao hơn một chút so với phụ nữ.

Còn yếu tố nguy cơ kiểm soát được có thể kể đến như:

  • Đột quỵ, đái tháo đường hoặc các bệnh tim mạch làm tăng khả năng mắc sa sút trí tuệ do mạch máu gấp.
  • Ngưng thở khi ngủ là tình trạng ngưng thở từ vài giây hoặc vài phút trong suốt lúc ngủ, cũng có thể là yếu tố nguy cơ.
  • Có nhiều bằng chứng cho rằng trầm cảm cũng làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ mạch máu. Bất kì ai nghĩ rằng họ có thể bị trầm cảm tốt nhất nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần sớm.

sa sút trí tuệ do mạch máu

5. Chẩn đoán sa sút trí tuệ do mạch máu

Cho tới thời điểm hiện tại chưa có một xét nghiệm đơn độc nào có thể chẩn đoán sa sút trí tuệ, chẩn đoán bệnh chủ yếu vẫn dựa vào lâm sàng. Nếu bạn nghĩ người thân của mình có thể bị sa sút trí tuệ hãy đưa họ đến gặp bác sĩ. Chẩn đoán và điều trị sớm sẽ có lợi cho người bệnh, bao gồm giải thích các triệu chứng, tiếp cận điều trị, cho lời khuyên và hỗ trợ, cho phép người bệnh chuẩn bị tương lai và các kế hoạch.

Bạn có thể gặp bác sĩ Tâm Thần hoặc bác sĩ Lão khoa, ngoài việc hỏi bệnh sử, tiền sử gia đình, thăm khám như bác sĩ tổng quát, bác sĩ chuyên khoa sẽ đánh giá các triệu chứng chi tiết hơn. Ở bệnh nhân bị sa sút trí tuệ do mạch máu, qua các bài kiểm tra các lĩnh vực về tư duy, khả năng tập trung được đánh giá kĩ hơn, chính xác, khách quan hơn, người bệnh thường suy nghĩ chậm hơn là mất trí nhớ.

sa sút trí tuệ do mạch máu

Bởi vì các triệu chứng của sa sút trí tuệ do mạch máu tương tự với u não hoặc tụ dịch trong não nên trước khi nghĩ có sa sút trí tuệ do mạch máu cần kiểm tra não bằng cách chụp CT (chụp cắt lớp vi tính) hoặc MRI (chụp cộng hưởng từ) để loại trừ các bệnh lý trên. Vai trò của CT hoặc MRI không chỉ dừng lại ở đó, chúng còn cho thấy ổ đột quỵ hoặc các tổn thương dưới vỏ, giúp chẩn đoán nguyên nhân sa sút trí tuệ.

6. Điều trị bệnh sa sút trí tuệ do mạch máu  

Cho đến hiện tại chưa có phương pháp nào chữa khỏi sa sút trí tuệ do mạch máu. Tuy nhiên, có nhiều cách để người bệnh có thể sống chung với tình trạng này, bao gồm dùng thuốc và không dùng thuốc.

Nếu các bệnh lý tim mạch là nguyên nhân gây ra bệnh, thì việc kiểm soát tốt những bệnh này có thể làm chậm tiến triển của sa sút trí tuệ. Ví dụ, sau khi bị đột quỵ hoặc cơn thoáng thiếu máu não, điểu trị cao huyết áp (dân mình thường hay gọi là “tăng xông”) có thể giảm nguy cơ bị tai biến lần nữa, giảm khả năng bị sa sút trí tuệ và nếu đã có triệu chứng của sa sút thì điều trị giúp kéo dài khoảng thời gian bệnh tiến triển nặng.

Trong phần lớn trường hợp đã mắc bệnh, thuốc điều trị bao gồm chống tăng huyết áp, chống hình thành cục máu đông và làm thấp cholesterol (một loại mỡ khi nhiều quá sẽ không tốt cho cơ thể). Điều quan trọng là người bệnh nên tiếp tục dùng thuốc và tái khám theo lời dặn của bác sĩ.

Bất kì ai bị bệnh cũng được khuyên nên có một lối sống lành mạnh, đặc biệt là vận động thể lực thường xuyên (có thể bơi, đi bộ, tập dưỡng sinh hay bất kì vận động nào phù hợp với sức khỏe của mình, ít nhất 30 phút/ngày và trên 5 ngày/tuần) và nếu có hút thuốc thì nên bỏ ngay nhé. Chế độ ăn cũng rất quan trọng, nên ăn nhiều rau, trái cây và cá, nhưng nhớ là không quá nhiều chất béo và muối. Duy trì cân nặng hợp lý (chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 18,5-23, BMI=cân nặng (kg)/ (chiều cao(m))2), và nếu có uống bia, thì chỉ nên uống không quá 2 lon với nam và không quá 1 lon với nữ.

sa sút trí tuệ do mạch máu

Ngoài ra, vì người bệnh sa sút trí tuệ có thể bị mất khả năng làm các công việc thường ngày nên có thể cần sự hỗ trợ từ bên ngoài. Và cũng có nhiều cách để giúp họ duy trì được sự tự lập và đối mặt với các triệu chứng của bệnh.

Ví dụ, chia công việc ra thành nhiều bước nhỏ, sẽ dễ dàng làm hơn hoặc làm việc trong một môi trường không quá ồn ào sẽ dễ tập trung hơn. Với những người bị mất trí nhớ, thuốc có thể được chia sẵn vào hộp thuốc và sử dụng thường xuyên các thiết bị để nhắc nhở việc uống thuốc. Điều này có thể giúp ích cho người bệnh.

Một điều quan trọng cuối cùng đó là người bệnh phải luôn giữ được một tinh thần tích cực, vui vẻ, cứ tiếp tục làm những điều mà mình yêu thích, sẽ giúp cải thiện được trí nhớ và khả năng giao tiếp.

Như vậy, qua bài viết về sa sút trí tuệ do mạch máu, hi vọng quý độc giả có thể hiểu thêm về cách phòng tránh, triệu chứng bệnh cũng như cách hỗ trợ người bệnh như thế nào để họ vẫn có thể sống chung với bệnh. Nếu thấy bổ ích hãy cùng chia sẻ cho những người xung quanh cùng biết nhé.

 Bác sĩ Đào Thị Thu Hương 

Ngoài ra, các bạn có thể CLICK VÀO ĐÂY xem danh sách các phòng mạch chuyên khoa Thần kinh đã có liên kết với YouMed, để có thể đặt lịch khám dễ dàng và giảm thiểu thời gian phải chờ đợi!

Chuyên mục:
| Ngày đăng: - Cập nhật lần cuối: 02/06/2020

Chia sẻ thông tin hữu ích này cho mọi người trên:

Alzheimer’s Society Vascular dementia, https://www.alzheimers.org.uk/about-dementia/types-dementia/vascular-dementia, access on 15 Aug, 2019.

R. N. Kalaria, T. Erkinjuntti (2006) “Small vessel disease and subcortical vascular dementia”. J Clin Neurol, 2 (1), 1-11.

Tin Y Tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ HON
100% Biên soạn bởi BÁC SĨ, DƯỢC SĨ

Với số lượng bài viết lên đến hơn 10.000, Tin Y Tế YouMed là lựa chọn hàng đầu cho những ai có nhu cầu tìm hiểu kiến thức về sức khỏe. Nội dung trang đa dạng, bao gồm: cẩm nang y tế A-Z (bệnh học, dược, dược liệu), các chuyên đề sức khỏe, tin mới nhất trong ngành y tế cùng hàng ngàn bí quyết sống khỏe mỗi ngày.
Đặc biệt, YouMed là trang tin y tế duy nhất tại Việt Nam đạt chứng chỉ quốc tế HON - có quan hệ chính thức với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) - một chứng chỉ danh giá dành riêng cho các trang tin sức khỏe uy tín, đáng tin cậy như WebMD, Healthline, Mayo Clinic… Rất tự hào khi YouMed một thương hiệu Việt mang tầm quốc tế được HON ghi nhận.
Xin lưu ý, các bài viết không nhằm thay thế cho chẩn đoán hoặc phương pháp điều trị của từng cá nhân.